روایت فسخ عزائم را می‌توان از جمله احادیثی دانست که مورد توجّه اندیشوران قرار گرفته و برخی از دانشیان معارف، کلام و فلسفه را بنا بر پیش‌فرض‌های مقبول خود، به تبیین آن بر عنوان «برهان فسخ عزائم» و ریشه‌های معرفتی آن واداشته است. در این نوشتار، تلاش می‌شود که با توجّه به آموزه‌های قرآن و حدیث، به شناسایی زیرساخت‌ها و پایه‌های معرفتی روایت فسخ عزائم پرداخته و رابطۀ آن با فاعلیّت خداوند و استطاعت انسان تبیین شود. از مهم‌ترین دستاورد‌های این پژوهش می‌توان به برشناساندن جایگاهِ روایت فسخ عزائم در منظومه معارفی و نیز رابطۀ آن با فعل اختیاری انسان و نقش فاعلیّت الهی در آن دانست؛ چه این‌که یک‌سوی آن، مرتبط با فاعلیّت حق تعالی در عالم و تدبیرِ مقدّرات و مقضیات است و دیگر سو، انسانِ با فاعلیّت مختار قرار دارد که با وجود همۀ قدرتمندی‌اش، مقهور قدرت الهی و در سیطرۀ تقدیرات است. معصومانD با ذکر چنین رویداد روزمره و وجدانی، سعی بر تذکّر دادن انسان‌ها به معروف فطری و مدبّر عالم کرده‌اند تا از سست‌شدن اراده‌ها و محقّق نشدن مراد‌هایشان و یا با تحقّق آنچه به وقوعش امید نداشتند، از یک‌سو، متوجّه ناتوانی خود و از دیگر سو، یادآور قدرت لایزال الهی در تمام ارکان و اجزای عالم شوند.