1
دانشجوی دکتری کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم و عضو انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه
2
استادیار، تاریخ کلام، پژوهشکده کلام اهلبیت علیهمالسلام، پژوهشگاه قرآن و حدیث
10.22034/ftk.2024.2024871.1613
چکیده
اندیشه رجعت از آموزههای اختصاصی و مهم کلام امامیه بهشمار میآید که اهمیت و خاص بودن آن در روایات اهلبیت علیهمالسلام و کلام علمای دین بهوضوح دیده میشود؛ امّا برخی مخالفان امامیه این باور شیعی را اندیشهای برگرفته از آیین هندو، زردتشت، یهود، گنوسی و یا از باورهای اعراب جاهلی میدانند و برخی دیگر نیز آن را آموزهای نوپدید در سدههای دوّم به بعد میدانند. برای پاسخ به این اتهامات، پژوهشهای فراوانی صورت گرفته است که غالباً با رویکرد کلامی و با هدف اثبات رجعت بهعنوان یک اعتقاد شیعی هستند که بهنظر ما این نمیتواند اتهام مخالفان را که اساساً مربوط به انقطاع تاریخی و یا وارداتی بودن این آموزه است را بهطور کامل پاسخ دهد؛ از اینرو، در این نوشتار با روش تاریخ کلامی به بررسی منابع وحیانی و گزارشهای تاریخی در سده نخست هجری پرداخته و نشان داده شد که اصل رجعت و بازگشت انسان پس از مرگ، علاوه بر اینکه در قرآن و سنّت نبوی قابل ریشهیابی است، این آموزه بهمعنای اصطلاحی آن نیز در روایات اهلبیت علیهمالسلام در سده نخست هجری نیز مطرح شده و در میان اصحاب و پیروان اهلبیت علیهمالسلام نیز باورمندانی داشته است. این نتایج ما را به اصالت تاریخی آموزه رجعت در سده نخست هجری، با محوریّت قرآن و اهلبیت علیهمالسلام میرساند.