هیات علمی پژوهشکده کلام اهل بیت علیهم السلام پژوهشگاه قرآن و حدیث
10.22034/ftk.2025.2040221.1661
چکیده
شارحان کافی در شرح روایتِ «لما خلق الله العقل» چند نظر در«هستیشناسی عقل» مطرح کردهاند. این پژوهش با روش تحلیل محتوا، این نظریّات را در سنجه ظهور روایات بررسی نموده و به این نتایج رسیده است: 1- نظریّه «عقل به مثابه صادر اوّل» در «استقلال وجودی برای عقل» با روایت سازگار، ولی در «تطبیق عقل با صادر اوّل»، «بساطت و کثرت»، «تغییر و حرکت»، «جدایی عقل از ساحت وجودی انسان»و «اثبات تجرّد تامّ برای عقل» ناسازگار است.2- احتمال «عقل به مثابه جوهر مفارق» در «استقلال وجودی عقل»، «ارتباط عقل با نور»، «تعلّق عقل به ساحت وجودی انسان»، «عدم تجرّد تام»،«جمع بین وحدت و کثرت» با روایات سازگار، ولی در جهت «جایگاه جهانشناختی عقل مثل کیفیت ارتباط با نور، ساختار درونی»، «تبیین جهت کثرت و ارتباط آن با وحدت عقل» و «جایگاه عقل در ساحت وجودی انسان در شیوه ارتباط عقل با ابعاد وجودی انسان» ناسازگار است. 3- نظریّه «عقل به مثابه نفس ناطقه» در «ارتباط عقل با ساحت وجودی انسان» با روایات سازگار، ولی در «تطبیق نفس ناطقه با عقل»، «عدم استقلال وجودی عقل» و «تبیین وحدت و کثرت» ناسازگار است. 4- همه اشکالات نظریّه «عقل به مثابه نفس ناطقه» بر نظریّه «عقل به مثابه حالت و ملکه نفسانی» نیز وارد است. 5- نظریّه «عقل به مثابه غریزه نفسانی» در جهات «نورانی بودن»، «ارتباط با قلب انسان» و «مناط تکلیف بودن» با روایات سازگار است، ولی با روایات در جهات «جایگاه و شیوه خلقت عقل»، «استقلال وجودی عقل از ابعاد وجودی انسان» و «تبیین رابطه کثرت و وحدت در عقل» ناسازگاری دارد.
