انجمن کلام اسلامی حوزه علمیهفصلنامه تحقیقات کلامی2345-3788124620241121هندسه ایمان درساختار فکری قاضی عبدالجبار و فخرالدین رازی72871896710.22034/ftk.2024.2017480.1585FAنرگسشکوریپژوهشگر دکتری رشته مذاهب اسلامی (تقریب)، دانشگاه ادیان و مذاهب، قمJournal Article20231209پیشامدهای گوناگون در بستر تاریخ، منجر به پیدایش جریان‌های کلامی همچون خوارج، اشاعره و معتزله با مختصات و شاخه‌های پرشمار شد که خوانش‌های زیادی از ایمان را فراهم ساخت. دین‌پژوهانی که کارگزاران مشرب فکری دوره خویش بودند، چونان فخرالدین رازی-از برجستگان مکتب اشعری- و قاضی‌القضاة، عبدالجبار همدانی -از نمایندگان تفکّر معتزلی-، مفهوم ایمان را در قالب یکی از مفاهیم بنیادین در گفتمان دینی قرار داده و دیدگاهی تفصیلی را درباره ماهیّت ایمان و احکام و ویژگی‌های آن پروراندند. در این پژوهش، دیدگاه قاضی عبدالجبار که چیستی ایمان را مشتمل بر تصدیق و انجام واجبات و مستحبات دانسته، با دیدگاه فخرالدین رازی که چیستی ایمان را تصدیق قلبی می‌داند، سنجیده و به تمایز آرای این دو عالم متکلّم در چیستی، ارکان و متعلّقات ایمان پرداخته میشود تا به جایگاه ایمان در نظام فکری- کلامی آنان دست یافته و تمایزهای آنها دریافته شود.
https://www.tkalam.ir/article_718967_37218850f1ea50ec55f6c758944b6afb.pdfانجمن کلام اسلامی حوزه علمیهفصلنامه تحقیقات کلامی2345-3788124620241121خوانشی نو از روایات فسخ‌عزائم با عنایت به فاعلیّت خدا و استطاعت انسان294671896810.22034/ftk.2024.2008988.1530FAسید حسنطالقانیدکترای تخصصی، پژوهشگاه قرآن و حدیثاحسانپوردوانیقم.مرکز تخصصی و موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام0009-0009-6241-8449Journal Article20230810روایت فسخ عزائم را میتوان از جمله احادیثی دانست که مورد توجّه اندیشوران قرار گرفته و برخی از دانشیان معارف، کلام و فلسفه را بنا بر پیش‌فرض‌های مقبول خود، به تبیین آن بر عنوان «برهان فسخ عزائم» و ریشه‌های معرفتی آن واداشته است. در این نوشتار، تلاش میشود که با توجّه به آموزه‌های قرآن و حدیث، به شناسایی زیرساخت‌ها و پایه‌های معرفتی روایت فسخ عزائم پرداخته و رابطۀ آن با فاعلیّت خداوند و استطاعت انسان تبیین شود. از مهم‌ترین دستاورد‌های این پژوهش میتوان به برشناساندن جایگاهِ روایت فسخ عزائم در منظومه معارفی و نیز رابطۀ آن با فعل اختیاری انسان و نقش فاعلیّت الهی در آن دانست؛ چه این‌که یک‌سوی آن، مرتبط با فاعلیّت حق تعالی در عالم و تدبیرِ مقدّرات و مقضیات است و دیگر سو، انسانِ با فاعلیّت مختار قرار دارد که با وجود همۀ قدرتمندی‌اش، مقهور قدرت الهی و در سیطرۀ تقدیرات است. معصومانD با ذکر چنین رویداد روزمره و وجدانی، سعی بر تذکّر دادن انسان‌ها به معروف فطری و مدبّر عالم کردهاند تا از سست‌شدن اراده‌ها و محقّق نشدن مراد‌هایشان و یا با تحقّق آنچه به وقوعش امید نداشتند، از یک‌سو، متوجّه ناتوانی خود و از دیگر سو، یادآور قدرت لایزال الهی در تمام ارکان و اجزای عالم شوند.https://www.tkalam.ir/article_718968_a2c86fb573283347eaa57b373cdde2bd.pdfانجمن کلام اسلامی حوزه علمیهفصلنامه تحقیقات کلامی2345-3788124620241121انصراف واژه «ولی» در کلام پیامبر اسلام (صلی الله علیه و اله)476471896910.22034/ftk.2024.2016199.1582FAسیدحسنموسوی اصلدانشجوی دکتری، پژوهشگر مرکز مطالعاتی امامت و ولایتJournal Article20231121از جمله ادلّه‌ای که در تشخیص مذهب راستین در اسلام مورد استناد قرار گرفته‌اند، آیه ولایت، حدیث ولایت و حدیث غدیر هستند. در هر سه دلیل نقلی، واژه «ولی» به کار رفته است. از همین روی تشکیک در معنای این واژه، باعث خروج این سه دلیل از دایره نصّ جلی شده و استفاده از این ادلّه نقلی در اثبات امامت امیر مؤمنانj را دشوار نموده است. علّامه میرحامد حسین لکهنوی و علّامه امینی، در آثار خود پیرامون این واژه قرائن معنایی بسیاری را ارائه نموده‌اند تا معنای «اولی بالتصرّف» را برای این واژه اثبات نمایند؛ امّا در این مقاله، با روشی توصیفی- تحلیلی به بررسی تمامی کاربست‌های این واژه در کلام نبی مکرم اسلام پرداخته شده و نتیجه‌ای که از استقرای کاربست‌های شارع مقدّس در باب واژه «ولی» حاصل شد، اثبات وضع تعیّنی یا انصراف این واژه در معنای «اولی بالتصرّف» بوده است. با اثبات این گزاره، دلالت ادلّه مذکور بر امامت امیر مؤمنانj روشن بوده و میتوان این ادلّه را نصّ جلی در مدّعای امامیّه دانست.https://www.tkalam.ir/article_718969_1d8f5fc7ac2b2b40f85488d21e4ea0db.pdfانجمن کلام اسلامی حوزه علمیهفصلنامه تحقیقات کلامی2345-3788124620241121منافقان ناشناخته و فراوانی آنها با تاکید بر آیه 101 توبه و با رویکرد نقد نظریه عدالت صحابه658071897010.22034/ftk.2024.2019654.1593FAعلیخراسانیاستادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیJournal Article20240106از آیات قرآن و از جمله آیه 101 توبه برمی‌آید که در دوره رسول‌خدا، گروهی منافق ناشناخته که در حقیقت کافر بودند، در میان دیگر مسلمانان حضور داشته و از صحابه شمرده می‌شدند. این پژوهش به صورت تحلیلی و کتابخانه‌ای در صدد پاسخ به این پرسش است که آیا به اقتضای ادلّه قرآنی، منافقان ناشناخته در میان مسلمانان حضور داشته‌اند یا خیر؟ و کمیّت این حضور- از جهت پرشماری و کم‌شماری- چگونه بوده است؟ و آیا حضور منافقان ناشناخته در میان مسلمانان با حکم به عدالت همه صحابه سازگار است؟ در این پژوهش، بر پایه ادلّه قرآنی، حضور منافقان ناشناخته و نیز پرشماری آنها در میان صحابه ثابت شده است؛ همچنین ناسازگاری این حضور با عدالت همه صحابه به اثبات رسیده است؛ زیرا کفر با عدالت سازگار نیست و از این رو نمی‌توان احکام مترتّب بر عدالت همه صحابه از جمله جواز تأسی به همه آنان را ملتزم شد.https://www.tkalam.ir/article_718970_620a4a192782eb83ae5dfc60a778490c.pdfانجمن کلام اسلامی حوزه علمیهفصلنامه تحقیقات کلامی2345-3788124620241121ارزیابی دیدگاه یوری روبین در روایات خلقت نوری اهل بیت (ع)819871897110.22034/ftk.2024.2010734.1544FAسید محمدعلیانسبدانشجوی دکتری معارف قرآن و حدیث دانشکدگان فارابی دانشگاه تهراناحمدسعدیدانشیار گروه شیعه شناسی و مدرسی معارف دانشکدگان فارابی دانشگاه تهرانحسنرضایی هفتادردانشیار گروه قرآن و حدیث دانشکدگان فارابی دانشگاه تهرانسیدمحمدموسوی مقدمدانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکدگان فارابی دانشگاه تهرانJournal Article20230903یکی از فضایل وجودی اهل‌بیتD در روایات شیعه، خلقت نوری ایشان پیش از آفرینش عالم است. بر اساس این روایات، نور الهی اهل‌بیتD پس از آفرینش آدمj، به او و سپس به سلسله انبیای الهی منتقل شده تا این‌که از اجداد پیامبرJ به ایشان و علیj رسیده است. یوری روبین بر این باور است که شیعیان نخستین، از طریق توسعه مفهوم سلسله جهانی انبیا، آموزه خلقت نوری را در جهت اثبات حقانیّت خلافت امامانD استفاده کردهاند. با نظر به ضرورت و اهمیّت بحث از دلایل حقانیّت امامانD، این مقاله به شیوه کتابخانه‌ای و با روش تحلیلی-انتقادی به بررسی قراین برون‌متنی و درون‌متنی آموزه خلقت نوری پرداخته و با تحلیل گزارش‌های ناظر به خلقت نوری اهل‌بیتD، دیدگاه روبین را مورد ارزیابی قرار داده است. تحلیل آموزه خلقت نوری بر اساس قراین برون‌متنی، نشان می‌دهد خلقت نوری، اِخبار غیبی امامانD به فضیلت وجودی‌شان بوده و هیچ نشانه‌ای از استدلال به خلقت نوری در اثبات خلافت امامانD وجود ندارد. علاوه بر آن، قراین درون‌متنی، از جمله روایات ناظر به خلقت نوری و برداشت عالمان شیعه از این روایات، نیز با ادّعای روبین در تعارض هستند.https://www.tkalam.ir/article_718971_99dd927c16a0da894737ae406717a852.pdfانجمن کلام اسلامی حوزه علمیهفصلنامه تحقیقات کلامی2345-3788124620241121بازخوانی نقش صالحین و مُصلحین در تشکیل جامعه عصر ظهور9911671897210.22034/ftk.2024.2014369.1573FAعلیمحمدی هوشیارپژوهشگر و عضو گروه جریان شناسی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی0009-0004-2382-1829Journal Article20231203یکی از مهم‌ترین پرسشها در عرصه مهدویت؛ چگونگی جامعه سازی در عصر ظهور است. در این نوشتار؛ بررسی نقش صالحین و مُصلحین، به عنوان دو عنصر دینی در شیوه جامعه سازی، پاسخ این سؤال را تشکیل داده است. در این مقاله؛ ترجیح جامعه مصلحین بر جامعه صالحین(مدینه فاضله فارابی) را در مقام نوعی استراتژی و الگوسازی برای حکومتها و جوامع دینی بحث کرده است. در ادامه؛ ضمن همسنجی دیدگاههای مختلف درباره شیوه جامعه سازی با جامعه امام مهدی(ع)، مدل جدیدی از این مقوله را پیش روی سوژه پژوهان قرار داده است. در باور برخی از مهدویت پژوهان، جامعه مهدوی، همان مدینه فاضله فارابی است که در آن صالحین به زندگی عبادی خود مشغول هستند، این مقاله ضمن بررسی این باور؛ جامعه مُصلحین را به عنوان جامعه طراز مهدوی ارائه کرده و در ادامه به تبیین مؤلفههای اساسی این جامعه پرداخته است. جامعه امام محور، حکمت محور، تقوا پیشه، متعهد ،همدل و همراه، از جمله مؤلفههای مورد نظر مقاله است.https://www.tkalam.ir/article_718972_4781cad10ba7c97874fbefba43e63238.pdfانجمن کلام اسلامی حوزه علمیهفصلنامه تحقیقات کلامی2345-3788124620241121واکاوی مرجعیت دینی اهل بیت (علیهم السلام) در کتاب بصائر الدرجات11714071897310.22034/ftk.2024.2009675.1533FAروح اللهکلباسیبنیاد فرهنگ جعفریسید علیاحمدی فروشانیسطح چهار حوزه علمیه قم، مدیر گروه امامت بنیاد فرهنگ جعفری ،Journal Article20230821متکلّمان و محدّثان امامیه از آغاز تا کنون، امامت و امام را از زوایای مختلفی، همچون ریاست‌‌عامه، خلافت و حجّت الهی تبیین کردهاند. اضافه بر این میتوان امامت را از زوایای دیگری مانند مرجعیّت دینی تبیین کرد. در این نوشتار، <em>بصائرالدرجات</em> -که با محوریّت عالم ربّانی تدوین شده و امامت را این‌گونه معرّفی کرده است- بر پایه مرجعیّت دینی و وابستگی دین و مردم به مرجع دینی بازخوانی شده است. بر اساس روایات <em>بصائر</em>، بشر برای دست‌یابی به کمال در دنیا و آخرت، به شخصی که از اراده الهی آگاه بوده و نیازهای مخلوقات را به‌خوبی بشناسد، وابسته است. از این رو لازم است تا وی دارای صفات و جایگاه ویژه‌‌ای باشد. در تعریف دین و مرجع‌‌دین به این نیازها توجّه شده و برخی از نیازهای دین از جمله حفظ، تفسیر و تبیین، تأویل و نیازهای مردم مثل هدایت، رفع اختلاف، حجّت داشتن و ولایت، به کمک مرجع دینی برطرف میشود. بنابراین اوصاف و اختیاراتی در روایات <em>بصائر</em> مانند تعیین از جانب خدا، علم، قدرت، تفویض‌‌دین، روح القدس و اطاعت محض برای مرجع دینی بیان شده است.https://www.tkalam.ir/article_718973_591881a4d59d03922f3ebb2b2c6ed396.pdfانجمن کلام اسلامی حوزه علمیهفصلنامه تحقیقات کلامی2345-3788124620241121بررسی آماری-تحلیلی احادیث سلسله‌الذهب اعتقادی (غیر از مسألة امامت) در عیون اخبارالرضا14116471897410.22034/ftk.2024.2011850.1558FAسیده مناموسویاستادیار گروه شیعه‌شناسی دانشکده الهیات دانشگاه قمJournal Article20230918احادیث اعتقادی که بازتاب ورود امامان در مسائل کلامی و ایجاد و تقویت مکتب کلامی شیعه است، ارزش و جایگاه حدیث را در کلام نقلی آشکار می‌سازد. در این میان، روایات<strong> </strong>سلسلة‌الذهبی وجود دارد که در صورت اعتبارسنجی سند آنها در بخش راویان غیرمعصوم، از یقینی‌ترین و ارزشمندترین روایات امامیّه هستند که این، اعتماد به آنها را موجّه ساخته و بررسی و مطالعه پیرامون آنها به تأیید و غنی‌سازی ادلّه و مستندات نقلی کلام شیعی می‌انجامد. روایاتی با این ویژگی در <em>عیون اخبارالرضا، </em>با محتوای اعتقادی و غیراعتقادی وجود دارند. در مقاله حاضر، احادیث، در موضوع‌های اعتقادی (غیر از موضوع امامت)، از قبیل ایمان، توحید و صفات خداوند، صفات و جایگاه پیامبر اکرم، ملائکه و دیگر مسائل مرتبط به شمارش درآمد و پس از توصیف محتوایی، مورد بررسی و تحلیل کیفی و کمّی قرار گرفت. محتوای 94 روایت به‌دست آمده در این باره، تأیید آموزه‌های اعتقادی شیعه و یا ناظر به پاسخ شبهات در آن زمینه است. پژوهش آماری- تحلیلی حول این احادیث افزون بر آن‌که تأیید محکمی بر قدمت و اصالت اعتقادات شیعه از دوره حضور ائمه را به دست داد، همچنین قدمت و پی‌درپی نقل شدن آموزه‌ها، اهمیّت آنها نزد ائمه را رسانید.https://www.tkalam.ir/article_718974_d861946a728523caa91255a322f56257.pdf