https://www.tkalam.ir/ فصلنامه تحقیقات کلامی fa daily 1 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 https://www.tkalam.ir/article_735162.html جاودانگی قرآن، از گزاره‌های مبنایی است که لوازم مهمی دارد. یکی از آن لوازم، امکان تأسیس علوم انسانی اسلامی قرآن‌بنیان است. جاودانگی قرآن و اعتبار ابدی آموزه‌های آن، از مسلّمات اسلامی برای هر مسلمانی است و در جای خود از منظر درون‌‌قرآنی و برون‌‌قرآنی ثابت شده است. با این‌حال، برخی با تمسّک به تحوّلات علمی و فرهنگی جوامع فعلی نسبت به گذشته، به انکار جاودانگی کل یا جز از قرآن گراییده‌اند. این دیدگاه‌ها را در دو محور مهم (تحوّل علوم و تحوّل فرهنگ حاکم بر زمانه و رشد تعقّل مردم نسبت به گذشته) می‌‌توان پیگیری کرد. لازمه انکار جاودانگی قرآن، از دست دادن منبعیّت آن برای تأثیر در علوم انسانی است که بر اساس آن، دیگر متن قرآنی قدرت لازم را برای تأثیرگذاری بر علوم انسانی که برخاسته از علم و فرهنگ زمانه است را ندارد؛ در حالی‌‌که در صورت اثبات درست آن، زمینه طرح علم انسانی اسلامی 4 طرح‌‌شدنی و امکان‌پذیر خواهد بود. این مقاله با روش کتابخانه‌ای و با رویکرد انتقادی در راستای امکان اثبات علوم انسانی وحیانی، این دیدگاه را از ابعاد مختلف تحلیل و نقد می‌کند. یافته این اثر، اثبات تأثیر نگذاشتن تحوّلات علوم و فرهنگ بر جاوادنگی قرآن و در نتیجه، امکان تأسیس علوم انسانی اسلامی بر پایه آموزه‌های قرآنی است. https://www.tkalam.ir/article_735163.html میرزای قمی و یا در زبان پژوهشیان، محقّق قمی (1231ق) از فقیهان و اصولیان شناخته‌‌شده در سده‌‌های اخیر است. وی در آثار خود بارها بر فلاسفه و عرفا تاخته و در نقد اندیشه‌‌های ایشان بسیار نگاشته است. این تحقیق به روش تحلیلی غیرانتقادی است. بدین معنا که هدف، نقد مبانی و آرای وی نیست، بلکه یافتن مؤلّفه‌‌های تاثیرگذار و ارتباط‌‌دهی میان آن‌‌ها برای رسیدن به نتیجه مطلوب است. روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش، کتابخانه‌ای بوده و در پردازش داده‌ها و اطلاعات گردآوری‌شده نیز از روش توصیفی ـ تحلیلی استفاده ‌شده است. میرزای قمی نیز همچون بسیاری از بزرگان امامیه در آثار خود تعریف روشنی از مفهوم ضروری دین ارائه نکرده است و با بررسی گونه‌‌های آن و بیان احکام مصادیق آن‌‌ها در آثار خود به تبیین آن پرداخته است. پیش از این، در این موضوع، مقالات «واکاوی معیار ضروریّات دین اسلام و مذهب امامیّه»و «بازشناختی تحلیلی از ضروری دین و مذهب» و مجموعه مقالات پنج‌‌گانه «ضروریّات دین» منتشر شده است. محقّق قمی پس از بیان معیارها و فرض‌‌های مختلف در تبیین ضروری دین و انواع انکار آن و همچنین با وجود نقد و ردّ اندیشه‌‌های مشهور عرفا و فلاسفه و سرزنش بسیار نسبت به کلام و روش آن‌‌ها، با تکفیر بزرگان مذهب موافق نیست. https://www.tkalam.ir/article_735164.html آیت‌الله جوادی‌آملی آثار متنوّع و متکثّر در اضلاع مختلف علم دینی از جمله حیطه‌های کلامی‌سیاسی دارد که وی را شخصیتی ‌شاخص ساخته ‌است. این مقاله بر پایه روش‌ هرمنوتیک قصدگرای ‌اسکینر با دخل و تصرّفاتی به واکاوی ابعادی از رابطه اسلام و آزادی در کلام‌سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی پرداخته‌است. بر این ‌پایه، سؤال ‌اصلی آن ‌است که در نگرش‌ آیت‌‌الله جوادی ‌آملی، نوع رابطه اسلام و آزادی چیست؟ فرضیه بر این ‌مبنا استوار ‌است که بر پایه زمینه‌های ‌ذهنی و عینی و هنجارهای مرسوم در این زمینه، در نگرش جوادی‌آملی اﺣﺪی ﻏﯿﺮ از ﺧﺎﻟﻖ‌اﻧﺴﺎن، ﺣﻖ ﻣﺤﺪود ﮐﺮدن آزادی او را ﻧﺪارد و ﻣﺮدم از آزادی‌ﻋﻘﯿﺪه، ﺑﯿﺎن، ﻣﺴﮑﻦ، ﺷﻐﻞ، ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎی اﻗﺘﺼﺎدی، ﺳﯿﺎﺳﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ. آزادی اﻧﺘﺨﺎبﺷﺪن و ﺑﺮﮔﺰﯾﺪن و ﺣﻖ‌رأی، ﻣﺸﺎرﮐﺖ‌ﻣﺮدم در ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﻣﻮر ﺳﯿﺎﺳﯽ، ﺣﻖ ﻧﻈﺎرت ﺑﺮ ﻋﻤﻠﮑﺮد ﺣﺎﮐﻤﺎن، از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺼﺎدﯾﻖ آزادی‌ﺳﯿﺎﺳﯽ در اﺳﻼم اﺳﺖ. بر این ‌اساس، برخی از نتایج پژوهش عبارتند از: آزادی به‌معنای رهایی و اطلاق، مستلزم نفی‌آزادی از صنف ‌مفهوم و نه ماهیت. انسان گر چه از نظر تکوینی آزاد است، امّا از نظر تشریع موظّف ‌است که دین‌ حق را بپذیرد. آزادی ﻣﺮاﺗﺐ و شدّت و ﺿﻌﻒ دارد. هر کس در دین‌داری و دین‏پذیری آزاد است؛ امّا نتایج ‌اعتقادی آن‌ها یکسان نیست؛ حکومت‌ دینی امری متکی به نیرویی قاهر وتحمیلی و بدون‌ نگاه به ‌خواست مردم نیست. آزادی ‌مردم، با مسئولیت در برابر خدا همراه است. آزادی ﺑﻪﻣﻌﻨﺎی اﺟﺮای ‌اﺣﮑﺎم ﻋﻘﻼﻧﯽ و ﻧﻪ اﻋﻤﺎل ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎیﻧﻔﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ. آزادی انتخاب شدن، آزادی انتخاب کردن، آزادی نظارت بر عملکرد حاکمان و به‌طور کلی مشارکت سیاسی رسمیّت دارد. https://www.tkalam.ir/article_735165.html تعیین حدود و قلمرو معرفتی هر علمی، در گرو تبیین دقیق مفاهیم بنیادین تصوّری و مسائل اساسی تصدیقی تشکیل‌دهنده آن علم است. این پژوهش، با تمرکز بر مرجعیّت علمی و اثرگذاری معنادار قرآن در علم کلام، به بررسی نقش محوری کتاب الهی در شکل‌دهی، اصلاح و توسعه ساحت‌های معرفتی علم کلام و نیز تولید یا بازتعریف موضوع و اهداف علم کلام می‌پردازد. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی است و بر مبنای تحلیل گزاره‌های قرآنی و بهره‌گیری از چهارچوب‌ نظری منشور مرجعیّت علمی قرآن سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن‌‌کریم از رهگذر مرجعیّت تأسیسی، استلهامی، استکمالی و حکمیّتی، نه‌تنها در تولید مفاهیم جدید و طرح مسائل نوپدید کلامی نقش دارد، بلکه جهت‌گیری‌های معرفتی علم کلام را متحوّل می‌سازد؛ از این ‌رو، بدون بهره‌گیری از مرجعیّت علمی قرآن، علم کلام در تحقّق غایت هدایت‌محور خود ناتمام خواهد بود و بازگشت به قرآن به‌مثابه منبع معرفتی مستقل، شرط ضروری برای بازسازی عقلانی و تمدن‌ساز دانش کلام است. https://www.tkalam.ir/article_735166.html مسئله «استغاثه» از غیر خداوند و ارتباط آن با اصل بنیادین «توحید عبادی»، از دیرباز کانون مباحث کلامی بوده و به یکی از نقاط افتراق چالش‌برانگیز میان جریان سلفیه و جمهور مسلمانان، با پیامدهای عملی گسترده، تبدیل شده است. از این رو، تبیین دقیق مبانی قرآنی این بحث برای رفع سوءبرداشت‌ها امری ضروری است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به نقد و بررسی استدلال جریان سلفیه در تحریم استغاثه با استناد به آیه ۱۸ سوره جن Pوَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَاتَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًاO و با تکیه بر تفاسیر فریقین و مکتب اهل‌‌بیتD می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که استدلال سلفیه از تفسیر گزینشی «المساجد» به طور کلی به اماکن عبادی و تعمیم نهی «فَلَاتدْعُوا» به هر گونه خواندن غیرعبادی رنج می‌برد؛ درحالی‌که معانی متعدّد «المساجد» (مانند اعضای سجود) و انصراف نهی به «دعای عبادی» و «شرک در الوهیت» نزد جمهور مفسّران و با توجّه به شأن نزول، این تفسیر موسع را برنمی‌تابد. افزون بر این، استنباط سلفی با آیات دیگری از قرآن (مانند آیه 64 سوره نسا و 97 سوره یوسف) که بر جواز توسّل دلالت دارند، در تعارض است. در مقابل، تفسیری منسجم‌تر، با الهام از مکتب اهل‌‌بیتD و عموم مفسّران، آیه را تأکیدی بر توحید در عبادت و نهی از شرک در الوهیّت دانسته و میان آن با استغاثه و توسّل مشروع ـ خواندن اولیای الهی به‌عنوان واسطه فیض و نه شریک خداوند ـ تفکیک قائل می‌شود. بدین ترتیب، مرز توحید و شرک در نیّت و اعتقاد به جایگاه واسطه‌ها نهفته است. https://www.tkalam.ir/article_735167.html شناخت دقیق منابع معرفت دینی و دانستن حدود و ثغور کارکرد آن و همچنین روابط میان آن‌ها، برای فرآیند استخراج معارف دینی لازم است. با مطالعهٔ این منابع می‌توان نظام جامع معرفتی‌ای ترسیم نمود که در تدوین اندیشهٔ دینی تأثیر بسزایی داشته و مانند راهنما عمل کند. هر محدّث فقیهی متناسب با همین نظام معرفتی، دیدگاه‌های اجتهادی خود را تنظیم کرده‌ است. در این مقاله تلاش شده است تا منابع معرفت دینی و همچنین نظام جامع معرفتی احمد برقی را با مطالعهٔ محاسن به دست آورده شود. نتیجه آن‌‌که در دیدگاه او، معرفت فطری و ایمان حاصل از آن مهم‌ترین نقش را در حصول معرفت دینی ایفا می‌کند. پس از این، عقل به پشتوانهٔ فطرت انسان را به سمت نبی یا امام سوق می‌‌دهد. اعتماد و تسلیم انسان عاقل نسبت به ایشان نیز پیرو ایمان فطری ایجاد می‌شود. در زمان در دسترس نبودن امام نیز حدیث مرجع تمامی معارف وحیانی محسوب می‌شود و انسان عاقل ارتباط خود را با آن بر اساس تسلیم پایه‌ می‌ریزد. تنها تفاوت آن است که اعتماد به حدیث از رهگذر سنجش محتوا و اطمینان از صحّت صدور حاصل می‌گردد. https://www.tkalam.ir/article_735283.html «تحریم حلال» از نگاه بسیاری از فقها، گناهی کبیره و نقطه مقابل روایت نبوی «حلال محمد حلالٌ إلی یوم القیامة» است. ادله نقلی متعدد نیز بر حرمت تکلیفی و بطلان وضعی این عمل دلالت دارند. با وجود این، در قرآن کریم و روایات تفسیری، این عمل به برخی معصومان نسبت داده شده است: حضرت اسرائیل (یعقوب) در آیه 93 آل‌عمران، پیامبر اکرم(ص) در آیه اول سوره تحریم، و بنا بر روایات شأن نزول آیه 87 مائده، امیرالمؤمنین علی(ع) نیز از جمله کسانی بودند که برخی حلال‌ها را بر خود حرام کردند. این تعارض بدوی میان نهی شدید از تحریم حلال و انتساب آن به معصومان، مسئله اصلی پژوهش حاضر است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی، ضمن گردآوری آرای مفسران و فقیهان، چهار توجیه اصلی را بررسی و نقد کرده است: 1) تحریم به معنای نذر و سوگند؛ 2) تحریم به معنای امتناع عملی؛ 3) حمل نهی قرآنی بر شفقت نه عتاب؛ و 4) مأذون بودن معصومان. نقدها نشان می‌دهد که این توجیهات با اشکالاتی چون خلاف ظاهر بودن، ناسازگاری با روایات، یا فقدان مستند کافی مواجه‌اند. یافته پژوهش حاکی از آن است که تفاوت اساسی میان تحریم معصومان و تحریم کافران و مشرکان، در عنصر «افتراء بر خدا» نهفته است. در تمامی آیات مربوط به مشرکان، عتاب الهی با اتهام افتراء همراه است؛ در حالی که در آیات مربوط به معصومان و مؤمنان، هیچ‌گاه سخن از افتراء به میان نیامده است. بنابراین تحریم منسوب به معصومان از سنخ «تحریم عرفی» بوده است، نه «تحریم تشریعی» که ویژه مشرکان و همراه با افتراء بر خدا می‌باشد. این نظریه ضمن حل تعارض یادشده، با ظاهر آیات و مبانی کلامی شیعه در باب عصمت سازگار است. https://www.tkalam.ir/article_736128.html برهان امکان و وجوب، از دیرباز نقشی محوری در منظومه خدایابی فلسفی و کلامی ایفا کرده است. این استدلال، با تکیه بر تمایز میان «امکان» و «وجوب» وجود، درصدد تبیین ضرورت وجود واجب‌الوجود است. مقاله حاضر، ضمن بررسی سیر تحول این برهان در تاریخ اندیشه فلسفی تا دوره معاصر، به تحلیل دیدگاه‌های اندیشمندانی از ، فارابی، ابن‌سینا، شیخ اشراق، خواجه نصیرالدین طوسی، ملاصدرا، حکیم سبزواری و علامه طباطبایی می‌پردازد. در این پژوهش، تقریرهای مختلف این برهان به ‌صورت تحلیلی و مقایسه‌ ای بررسی شده و نوآوری‌های و ظرایف فکری هر یک از فلاسفه تحلیل گردیده است. افزون بر این، با رویکردی تطبیقی، نسبت این برهان با برخی آیات قرآن کریم تبیین می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد هر یک از فلاسفه با تقریری خاص، در تبیین و غنای این برهان سهمی شایان ایفا کرده‌اند. و تطبیق قرآنی، زوایای تازه‌ای از آن را آشکار ساخته و برجایگاه آن در نظام اندیشه اسلامی تأکید می ورزد.