https://www.tkalam.ir/ فصلنامه تحقیقات کلامی fa daily 1 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://www.tkalam.ir/article_736725.html در اندیشه شیعی، علم لدنی و عصمت مطلق از ارکان اساسی مقام امامت به شمار می‌روند که مشروعیّت و مرجعیّت علمی و معنوی امامان معصوم علیهم السلام را تضمین می‌کنند. با این حال، برخی روایات به ظاهر با این اصول در تناقض‌اند و چالشی جدّی در کلام و فقه امامیه پدید آورده‌اند. تفسیر نادرست این روایات می‌تواند به تضعیف مبانی اعتقادی امامت منجر شود. این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیلی ـ توصیفی، به بررسی نقش تعلیمی امام (شأن تعلیم) می‌پردازد تا راهکاری نظام‌مند برای حلّ این ناسازگاری‌های ظاهری ارائه کند. نوآوری این مقاله در بررسی رابطه میان شأن تعلیمی امام و دفاع نظری از علم و عصمت اوست. یافته‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از رفتارهای به‌ظاهر ناسازگار، مانند نگاه به نامحرم یا آگاهی ظاهری نداشتن از حرمت پنیر یا برخی پرسش‌های امام، در واقع اعمالی آگاهانه و هدفمند با نیّت آموزش احکام و هدایت امّت بوده‌اند. این تحلیل نه‌تنها تعارضات ظاهری را برطرف می‌کند، بلکه شأن تعلیم امام را به‌عنوان یکی از جنبه‌های کلیدی امامت برجسته ساخته و دلیلی مستقل برای دفاع از اصول بنیادین آن ارائه می‌دهد. https://www.tkalam.ir/article_736726.html زلال المعین فی احادیث الاربعین، اثر علامه سیدعبدالله بلادی بوشهری (۱۳72-۱291ق) از مهم‌ترین آثار اعتقادی جنوب ایران در قرن چهاردهم هجری است که با هدف تبیین مبانی اعتقادی شیعه امامیه تدوین شده است. شرح سه روایت در این کتاب به مباحث «توحید» اختصاص دارد و بازتابی از منظومه کلامی نویسنده در مواجهه با مباحث بنیادین الهیات است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس نسخه خطی اثر که به شماره الف 622ب 218/297 در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است، در پی استخراج و تحلیل مبانی توحید در اندیشه علامه بلادی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که وی با تأکید بر آیات و روایات، و در پرتو براهین عقلی، بر چند اصل اساسی پای می‌فشارد: ۱- مباینت خالق و مخلوق و ردّ هر گونه اتحاد وجودی یا حلول، در نقد دیدگاه‌های برخی فلاسفه، ۲- نفی تشبیه و تعطیل از طریق تفسیر دقیق آیات «لیس کمثله شیء» و تأکید بر ثبوت صفات کمالی برای خداوند، ۳- امکان معرفت اجمالی و امتناع معرفت تفصیلی به ذات، همراه با هشدار نسبت به تعمّق افراطی در کنه ذات الهی، ۴- معرفت خدا از راه آیات آفاقی و انفسی که موجب یقین ایمانی و عبودیت حقیقی است و ۵- دوگانه‌انگاری در ربوبیّت تکوینی و تشریعی و توضیح نسبت آن با اطاعت و عبادت مکلّفان. علامه بلادی با این مبانی، تصویری متوازن از توحید ارائه می‌دهد که ضمن بهره‌گیری از سنّت کلامی امامیه، دربردارنده نقد عقل‌گرایی افراطی فلسفی و در عین حال پرهیز از ظاهرگرایی سلفی است. https://www.tkalam.ir/article_736128.html برهان امکان و وجوب، از دیرباز نقشی محوری در منظومه خدایابی فلسفی و کلامی ایفا کرده است. این استدلال، با تکیه بر تمایز میان «امکان» و «وجوب» وجود، درصدد تبیین ضرورت وجود واجب‌الوجود است. مقاله حاضر، ضمن بررسی سیر تحول این برهان در تاریخ اندیشه فلسفی تا دوره معاصر، به تحلیل دیدگاه‌های اندیشمندانی از فارابی، ابن‌سینا، شیخ اشراق، خواجه نصیرالدین طوسی، ملاصدرا، حکیم سبزواری و علامه طباطبایی می‌پردازد. در این پژوهش، تقریرهای مختلف این برهان به ‌صورت تحلیلی و مقایسه‌ ای بررسی شده و نوآوری‌های و ظرایف فکری هر یک از فلاسفه تحلیل گردیده است. افزون بر این، با رویکردی تطبیقی، نسبت این برهان با برخی آیات قرآن‌‌کریم تبیین می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر یک از فلاسفه با تقریری خاص، در تبیین و غنای این برهان سهمی شایان ایفا کرده‌اند و تطبیق قرآنی، زوایای تازه‌ای از آن را آشکار ساخته و بر جایگاه آن در نظام اندیشه اسلامی تأکید می‌‌ورزد. https://www.tkalam.ir/article_735283.html «تحریم حلال» از نگاه بسیاری از فقها، گناهی کبیره و نقطه مقابل روایت نبوی «حلال محمد حلالٌ إلی یوم القیامة» است. ادلّه نقلی متعدّد نیز بر حرمت تکلیفی و بطلان وضعی این عمل دلالت دارند. با وجود این، در قرآن کریم و روایات تفسیری، این عمل به برخی معصومان نسبت داده شده است. حضرت اسراییل (یعقوب) در آیه 93 آل‌عمران، پیامبر اکرمJ در آیه اول سوره تحریم و بنا بر روایات شأن نزول آیه 87 مائده، امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز از جمله کسانی بودند که برخی حلال‌ها را بر خود حرام کردند. این تعارض بدوی میان نهی شدید از تحریم حلال و انتساب آن به معصومان، مسئله اصلی پژوهش حاضر است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن گردآوری آرای مفسران و فقیهان، چهار توجیه اصلی را بررسی و نقد کرده است: 1- تحریم به معنای نذر و سوگند؛ 2- تحریم به معنای امتناع عملی؛ 3- حمل نهی قرآنی بر شفقت نه عتاب و 4- مأذون بودن معصومان. نقدها نشان می‌دهد که این توجیهات با اشکالاتی چون خلاف ظاهر بودن، ناسازگاری با روایات، یا فقدان مستند کافی مواجه‌اند. یافته پژوهش حاکی از آن است که تفاوت اساسی میان تحریم معصومان و تحریم کافران و مشرکان، در عنصر «افترا بر خدا» نهفته است. در تمامی آیات مربوط به مشرکان، عتاب الهی با اتهام افتراء همراه است؛ در حالی که در آیات مربوط به معصومان و مؤمنان، هیچ‌گاه سخن از افترا به میان نیامده است. بنابراین تحریم منسوب به معصومان از سنخ «تحریم عرفی» بوده است، نه «تحریم تشریعی» که ویژه مشرکان و همراه با افتراء بر خدا می‌باشد. این نظریّه ضمن حل تعارض یادشده، با ظاهر آیات و مبانی کلامی شیعه در باب عصمت سازگار است. https://www.tkalam.ir/article_736727.html پژوهش حاضر به بررسی انتقادی ممیّزات سحر و معجزه از دیدگاه متکلّمان می‌پردازد. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی و منابع کتابخانه‌ای، نشان داده می‌شود که معیارهای سنّتی مطرح‌‌شده از سوی متکلّمان برای تشخیص معجزه ناکافی هستند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که حتّی اگر معجزه و سحر در مقام ثبوت تفاوت ماهوی داشته‌ باشند، امّا در مقام اثبات و از منظر معرفت‌شناختی، راهی قطعی برای تمایز میان آن‌ها وجود ندارد. در این راستا، مقاله، قاعده «قبح اضلال» را به‌‌عنوان مبنایی عقلانی برای اعتماد به ادّعای نبوّت معرّفی می‌کند. بر اساس این نظریّه، اگر مدّعی نبوّت دروغگو باشد، حکمت الهی اقتضا می‌کند که خداوند مانع از گمراهی مردم شود. این مفهوم می‌تواند به‌‌عنوان تضمینی الهی برای باور به انبیا مورد استناد قرار گیرد؛ هر چند نیازمند بسط بیشتر در حوزه معرفت دینی است. پژوهش حاضر از یک‌سو، نقدی بر دیدگاه‌های سنّتی در تمایز سحر و معجزه محسوب می‌شود و از سوی دیگر، راهکاری معرفتی برای حلّ این معضل ارائه می‌دهد. https://www.tkalam.ir/article_736728.html با توجّه به حجم قابل توجّه آثار ترجمه در ادبیات کودک و نوجوان ایران (حدود نیمی از انتشارات از سال ۱۳۹۷)، نقد محتوایی این آثار برای پاسداشت هویّت فرهنگی و باورهای نسل آینده ضروری است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی شاخصه‌های کلیدی و مسئله‌ساز اومانیسم سکولار در این آثار و ارائه چارچوبی برای ناقدان ادبیات کودک از منظر تربیت اسلامی، انجام شده است. مؤلّفه‌های اصلی اومانیسم سکولار شامل «انسان‌محوری»، «لذّت‌محوری»، «منفعت‌طلبی»، «خودمحوری»، «اعتقاد به خدای بدون مداخله»، «انکار ماوراءالطبیعه» و «آزادی بی‌قید و شرط» از طریق بررسی بیانیه‌های اومانیستی استخراج گردید. سپس با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، نمونه‌هایی از کتاب‌های پرفروش ترجمه‌شده، ویژۀ گروه سنی ۹ تا ۱۲ سال، از جمله مجموعه خانه‌درختی، جودی دمدمی، ماتیلدا و داستان‏های خوب برای دختران بلندپرواز بررسی گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که تأکید افراطی بر توانایی‌های فردی و خودبسندگی، حذف یا کم‏رنگ‌سازی نقش خداوند و امور معنوی، عادی‌سازی لذّت‌جویی و منفعت‌طلبی حتّی به قیمت زیرپا گذاشتن اصول اخلاقی و ترویج آزادی نامحدود فردی، از مضامین رایج در این آثار است. این پژوهش ضمن تبیین این شاخصه‌ها، به دنبال آگاهی‌بخشی به ناقدان، ناشران، مربیان و والدین برای انتخاب آگاهانه‌تر آثار برای کودکان و نوجوانان و پیشگیری از تأثیرهای نامطلوب این جهان‌بینی بر هویت دینی آنان است.