این پژوهش با هدف تبیین وجوه تشابه و افتراق نظریهی «عصمت امت» در تقابل با «عصمت امام» به عنوان دو الگوی مرجعیت دینی پس از پیامبر(ص) در منظومهی فکری اهل سنت و امامیه صورت پذیرفته است. فرضیهی محوری آن است که شیعه و سنی در «ضرورت وجود منبعی مصون از خطا» اشتراک نظر داشته، لیکن در مصداق و قالب آن (امام معصوم یا امت معصوم) و نیز در ماهیت این عصمت (ذاتی/الهی در مقابل اکتسابی/شرعی) اختلاف دارند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با کاربست «تحلیل گفتمان کلامی»، به مطالعه تطبیقی دو اثر کلامی شاخص، یعنی «المغنی» عبدالجبار معتزلی و «الشافی» سید مرتضی، با محوریت آیهی ۱۱۵سورهی نساء میپردازد.یافتهها نشان میدهد که هر دو متکلم، متأثر از پیشفرضهای کلامی خویش و با اتکا بر ظواهر قرآن، مواضع متقابلی اتخاذ کردهاند: یکی عصمت را امری اکتسابی برای امت میداند و دیگری، با تشکیک در دلالت الفاظ کلیدی آیه، استدلالهای طرف مقابل را بیاساس خوانده و بر عصمت ذاتی امام تأکید میورزد. این تقابل گفتمانی آشکار نشان میدهد که هر دو دیدگاه، هویت خود را در تقابل مستقیم با رقیب تعریف کرده و می کوشند مبانی طرف مقابل را تضعیف نمایند. این مناظره، نمونهای بارز از شکلگیری اندیشه کلامی در بستر دیالوگ و تقابل با اندیشه رقیب است که ریشه در تفاوت مبانی تفسیری و نگرش به خاستگاه عصمت دارد.
