فصلنامه تحقیقات کلامی

فصلنامه تحقیقات کلامی

بررسی تطبیقیِ خاستگاه و دلالت‌های قرآنی عصمت امت و امام در المغنی و الشافی (با محوریت آیه‌ی ۱۱۵ سوره‌ی نساء)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
مهدی احمدی
استادیار گروه فقه و علوم قران دانشگاه شیراز
10.22034/ftk.2026.2070036.1771
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین وجوه تشابه و افتراق نظریّه‌ «عصمت امّت» در تقابل با «عصمت امام» به­عنوان دو الگوی مرجعیّت دینی پس از پیامبر (ص) در منظومه‌ فکری اهل­سنّت و امامیه صورت پذیرفته است. فرضیه‌ محوری آن است که شیعه و سنی در «ضرورت وجود منبعی مصون از خطا» اشتراک نظر دارند، ولی در مصداق و قالب آن (امام معصوم یا امّت معصوم) و نیز در ماهیّت این عصمت (ذاتی ـ الهی در مقابل اکتسابی ـ شرعی) اختلاف دارند. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و با کاربست «تحلیل گفتمان کلامی»، به مطالعه تطبیقی دو اثر کلامی شاخص، یعنی المغنی عبدالجبار معتزلی و الشافی سیدمرتضی، با محوریّت آیه‌ ۱۱۵ سوره‌ نساء می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو متکلّم، متأثّر از پیش‌فرض‌های کلامی خویش و با تکیه بر ظواهر قرآن، مواضع متقابلی گرفته‌اند: یکی، عصمت را امری اکتسابی برای امّت می‌داند و دیگری، با تشکیک در دلالت الفاظ کلیدی آیه، استدلال‌های طرف مقابل را بی‌اساس خوانده و بر عصمت ذاتی امام تأکید می‌ورزد. این تقابل گفتمانی آشکار نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه، هویّت خود را در تقابل مستقیم با رقیب تعریف کرده و می­کوشند تا مبانی طرف مقابل را تضعیف نمایند. این مناظره، نمونه‌ای بارز از شکل‌گیری اندیشه کلامی در بستر گفت­وگو و تقابل با اندیشه رقیب است که ریشه در تفاوت مبانی تفسیری و نگرش به خاستگاه عصمت دارد.
کلیدواژه‌ها
عصمت امت
عصمت امام
خاستگاه
دلالت های قرانی
المغنی و الشافی
موضوعات
فصلنامه تحقیقات کلامی
دوره 14، شماره 53
تابستان 1405
صفحه 47-70