نقد و بررسی استدلال قرآنی سلفیه بر تحریم استغاثه با تکیه بر آیه 18 سوره جن از منظر مکتب اهل بیت علیهم السلام و آرای مفسران

ملازاده یامچی, رضا; ارجمندی فرد, منصوره; ایماندار, حمید

doi:10.22034/ftk.2025.2061986.1742

نقد و بررسی استدلال قرآنی سلفیه بر تحریم استغاثه با تکیه بر آیه 18 سوره جن از منظر مکتب اهل بیت علیهم السلام و آرای مفسران

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

رضا ملازاده یامچی ¹

منصوره ارجمندی فرد ²

حمید ایماندار ³

¹ پژوهشگر پسا دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

² استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

³ استاد یار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

10.22034/ftk.2025.2061986.1742

چکیده

مسئله «استغاثه» از غیر خداوند و ارتباط آن با اصل بنیادین «توحید عبادی»، از دیرباز کانون مباحث کلامی بوده و به یکی از نقاط افتراق چالش‌برانگیز میان جریان سلفیه و جمهور مسلمانان، با پیامدهای عملی گسترده، تبدیل شده است. از این رو، تبیین دقیق مبانی قرآنی این بحث برای رفع سوءبرداشت‌ها امری ضروری است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به نقد و بررسی استدلال جریان سلفیه در تحریم استغاثه با استناد به آیه ۱۸ سوره جن Pوَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَاتَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًاO و با تکیه بر تفاسیر فریقین و مکتب اهل‌‌بیتD می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که استدلال سلفیه از تفسیر گزینشی «المساجد» به طور کلی به اماکن عبادی و تعمیم نهی «فَلَاتدْعُوا» به هر گونه خواندن غیرعبادی رنج می‌برد؛ درحالی‌که معانی متعدّد «المساجد» (مانند اعضای سجود) و انصراف نهی به «دعای عبادی» و «شرک در الوهیت» نزد جمهور مفسّران و با توجّه به شأن نزول، این تفسیر موسع را برنمی‌تابد. افزون بر این، استنباط سلفی با آیات دیگری از قرآن (مانند آیه 64 سوره نسا و 97 سوره یوسف) که بر جواز توسّل دلالت دارند، در تعارض است. در مقابل، تفسیری منسجم‌تر، با الهام از مکتب اهل‌‌بیتD و عموم مفسّران، آیه را تأکیدی بر توحید در عبادت و نهی از شرک در الوهیّت دانسته و میان آن با استغاثه و توسّل مشروع ـ خواندن اولیای الهی به‌عنوان واسطه فیض و نه شریک خداوند ـ تفکیک قائل می‌شود. بدین ترتیب، مرز توحید و شرک در نیّت و اعتقاد به جایگاه واسطه‌ها نهفته است.

کلیدواژه‌ها

آیه ۱۸ سوره جن

استغاثه

توحید عبادی

سلفیه

شرک

توسل

اهل بیت(ع)

موضوعات